مقدمه
صنعت برق بهعنوان شریان حیاتی اقتصاد ملی و زیرساخت بنیادین توسعه پایدار، یکی از پرچالشترین و پرفرازونشیبترین مقاطع تاریخی خود را در ایران و جهان پشت سر گذاشت. همزمانی ناترازی ساختاری میان تولید و مصرف، تشدید فشارهای اقتصادی ناشی از تحریمها، فرسودگی بخشهایی از شبکه و پیامدهای فزاینده تغییرات اقلیمی، شرایطی کمسابقه را رقم زد که ابعاد فنی، مدیریتی و ایمنی این صنعت را بهطور جدی تحت تأثیر قرار داد.
در چنین فضایی، چالشهای صنعت برق برای مدیران ارشد و متخصصان حوزه بهداشت، ایمنی و محیط زیست صرفاً به شاخصهای عملکردی یا ترازنامههای انرژی محدود نمیشود؛ بلکه هرگونه اختلال در پایداری شبکه، افزایش بار کاری در دورههای اوج مصرف و تأخیر در نوسازی تجهیزات، مستقیماً با افزایش احتمال بروز حوادث انسانی، شوکهای الکتریکی، خرابیهای پرهزینه و پیامدهای زیستمحیطی در ارتباط است. تلاقی پیک مصرف تابستانی با محدودیتهای سوخترسانی در فصل سرد، چرخه بهرهبرداری نیروگاهها و پستهای انتقال را در معرض ریسکهای پیشبینینشده و پیچیدهتری قرار داده و سطح تاب آوری عملیاتی را با چالش مواجه ساخته است.
این شرایط، بهویژه در بستر محدودیت منابع مالی و فشار مستمر برای تداوم خدمترسانی، محیطی پرریسک در واحدهای عملیاتی ایجاد کرده است؛ محیطی که در آن، خطای انسانی، فرسودگی تجهیزات و کاستیهای ایمنی میتوانند پیامدهای زنجیرهای به دنبال داشته باشند. بر همین اساس، این مقاله با رویکردی تحلیلی، ضمن مرور تحولات و رخدادهای سال گذشته و افق پیشروی صنعت برق، بر تبیین راهکارهایی تمرکز دارد که در آنها مدیریت هوشمند ریسک، راهبردهای ایمنی و مداخلات مهندسی در طراحی مصالح و زیرساختها بهصورت یکپارچه به کار گرفته میشوند؛ رویکردی که هدف نهایی آن، ارتقای ایمنی نیروی انسانی، افزایش تابآوری شبکه و تضمین تداوم بهرهبرداری در امنترین و پایدارترین حالت ممکن است.
تحلیل مخاطرات کلیدی در صنعت برق
ویژگی نامرئی جریان الکتریکی، در کنار فرآیندهای مکانیکی و حرارتی پیچیده در نیروگاهها و پستها، شناسایی خطرات را به یک فرآیند چندلایه تبدیل کرده است. بررسی روندهای جهانی نشان میدهد که حتی با وجود توسعه فناوریهای حفاظتی، خطای انسانی و خستگی سیستمها همچنان سهم قابلتوجهی در بروز حوادث دارند.
• مخاطرات الکتریکی شوک و قوس الکتریکی (Arc Flash)
شوک و قوس الکتریکی یکی از مخربترین رخدادها در پستها و تابلوهای برق به شمار میرود. آزاد شدن ناگهانی انرژی و تولید دماهای بسیار بالا، علاوه بر تخریب تجهیزات، میتواند آسیبهای شدید جسمی و حتی مرگبار برای کارکنان ایجاد کند. ضعف در اینترلاکها، رعایت نکردن فاصلههای ایمن و فرسودگی تجهیزات، از عوامل اصلی افزایش این نوع حوادث در سالهای اخیر بودهاند.
• ریسکهای فیزیکی؛ سقوط و لغزش
کار در ارتفاع بر روی دکلها، بویلرها و سازههای نیروگاهی همواره جزو فعالیتهای پرریسک صنعت برق است. در کنار آن، ترکیب رطوبت، روغن و آلودگیهای صنعتی در کف نیروگاهها و پستها، احتمال لغزش و سقوط را افزایش میدهد. افزایش ساعات کاری در دورههای اوج مصرف نیز با کاهش تمرکز نیروی انسانی، این ریسکها را تشدید کرده است.
• مخاطرات شیمیایی و خوردگی
استفاده گسترده از مواد شیمیایی خورنده در تصفیهخانهها و اتاقهای باتری، یکی دیگر از چالشهای ایمنی در نیروگاههاست. نشت اسیدها و بازها، علاوه بر تهدید سلامت کارکنان، با نفوذ به سازههای بتنی و فلزی، پایداری بلندمدت تأسیسات را با خطر مواجه میکند.
علل ریشهای حوادث در صنعت برق ایران
• ناترازی انرژی و فشار بر نگهداشت
ناترازی تولید و مصرف برق باعث بهرهبرداری مداوم و فراتر از ظرفیت طراحی بسیاری از واحدها شده است. در این شرایط، برنامههای تعمیرات اساسی یا به تعویق میافتند یا با شتاب اجرا میشوند که نتیجه آن، افزایش احتمال خرابیهای ناگهانی و حوادث پرخطر است.
• ضعف در مدیریت ایمنی
تحلیل حوادث سالهای اخیر نشان میدهد بخش عمدهای از سوانح جدی مربوط به نیروهای پیمانکاری است. اختلاف سطح آموزش، کمبود نظارت و اجرای ناقص رویههایی مانند قفل و برچسبگذاری (LOTO)، نقش تعیینکنندهای در افزایش برقگرفتگیها و آسیبهای شغلی داشته است.
• فرسودگی تجهیزات و محدودیت تأمین
عمر بالای بسیاری از تجهیزات شبکه انتقال و توزیع، در کنار دشواری تأمین تجهیزات حفاظتی مدرن، باعث شده است ریسک شکست عایقی، نشتی جریان و حوادث مرتبط با آن افزایش یابد.
راهبردهای نوین مدیریت ریسک در صنعت برق
• رویکرد مدیریتی و تقویت فرهنگ ایمنی
مدیریت نوین HSE بر پیشگیری و استفاده از شاخصهای پیشرو تمرکز دارد. آموزشهای هدفمند، ارزیابی مستمر رفتار ایمن، ارتقا فرهنگ ایمنی و استفاده از ابزارهای پایش وضعیت تجهیزات، از جمله اقداماتی هستند که میتوانند نرخ حوادث را بهصورت پایدار کاهش دهند.
• راهکارهای مهندسی و ایمنسازی فیزیکی
در بسیاری از تأسیسات برق، شدت پیامد حوادث بیش از احتمال وقوع آنها تعیینکننده است. به همین دلیل، استفاده از راهکارهای مهندسی نظیر:
- عایقبندی کف (فرش عایق برق استاندارد) پستها و تابلوهای برق
- کاهش لغزندگی سطوح کاری
- حفاظت سازهها در برابر مواد شیمیایی خورنده
میتواند نقش مؤثری در کاهش آسیبهای انسانی و خسارات تجهیزاتی داشته باشد.
• نقش فناوریهای دیجیتال
ورود سامانههای پایش هوشمند، اینترنت اشیا و تحلیل داده، امکان شناسایی زودهنگام ناهنجاریها را فراهم کرده است. این فناوریها، با پیشبینی خرابیها پیش از وقوع حادثه، رویکرد HSE را از واکنشی به پیشگیرانه تبدیل میکنند.
چالشهای HSE در نیروگاههای تجدیدپذیر
گسترش نیروگاههای خورشیدی و بادی، اگرچه گامی مهم در مسیر توسعه پایدار است، اما مخاطرات جدیدی نیز به همراه دارد. شوک الکتریکی جریان مستقیم، کار در ارتفاع بالا و شرایط اقلیمی خاص، نیازمند بازنگری در دستورالعملهای ایمنی و آموزش نیروی انسانی است.
چشمانداز صنعت برق
چشمانداز پیشروی صنعت برق را میتوان بهعنوان مقطعی تعیینکننده در فرآیند دگرگونی ساختاری این صنعت در ایران ارزیابی کرد؛ مقطعی که در آن، الگوهای متعارف مدیریت ناترازی بهتدریج جای خود را به رویکردهای هوشمند، تحلیلی و مبتنی بر داده میدهند. همراستا با اهداف پیشبینیشده، افزایش راندمان نیروگاهها، توسعه و بهره برداری از نیروگاه های خورشیدی و توسعه سازوکارهای مبادله برق سبز در بورس انرژی، الزامات تازهای را بر حوزههای بهرهبرداری و نگهداشت تحمیل میکند. در چنین فضایی، واحدهای عملیاتی ناچارند ضمن مدیریت بهینه هزینهها، تابآوری شبکه و سطح ایمنی عملکرد را در شرایط فنی و اجرایی پیچیدهتر بهطور همزمان ارتقا دهند.
جمعبندی
ایمنی در صنعت برق نتیجه همافزایی میان مدیریت رفتارهای انسانی و طراحی مهندسی زیرساختهاست. اگرچه ناترازی انرژی و محدودیتهای ناشی از تحریمها چالشهایی جدی به شمار میآیند، اما با اتکا به توان فنی داخلی و انتخاب آگاهانه راهکارها و مصالح مناسب، میتوان دامنه اثرات منفی آنها را بهطور معناداری کنترل کرد. پایداری عملکرد یک نیروگاه یا پست برق صرفاً به سلامت تجهیزات مکانیکی و الکتریکی وابسته نیست، بلکه بیش از هر چیز به حفظ ایمنی و سلامت نیروی انسانی شاغل در آن محیط گره خورده است. از این منظر، بهکارگیری رویکردهای تلفیقی شامل اقدامات مدیریتی، راهکارهای فنی و استفاده از مصالح نوین، بهعنوان عامل کلیدی موفقیت در سال پیشرو مطرح میشود.
در این چارچوب، انتخاب اصولی ملاتهای مقاوم، پوششهای محافظ در برابر خوردگی و کفپوشهای عایق الکتریکی، بخشی جداییناپذیر از یک برنامه جامع HSE محسوب میگردد. راهکارهای تخصصی مبتنی بر شناخت دقیق شرایط صنعت برق ایران، امکان ارتقای سطح ایمنی را فراتر از الزامات حداقلی استانداردها فراهم میسازد. بهکارگیری کفپوشهای عایق منطبق با استاندارد IEC 61111، ملاتهای مقاوم شیمیایی پایه رزینهای صنعتی برای حفاظت از سازههای بتنی و پوششهای عملکردی مناسب محیطهای نیروگاهی، میتواند در کاهش ریسک حوادث و افزایش دوام زیرساختها نقش مؤثری ایفا کند. تأمین مصالحی که در شرایط سخت اقلیمی و شیمیایی پایداری خود را حفظ میکنند، زمینهساز حرکت نظاممند مدیران HSE بهسوی هدف «حادثه صفر» در افق های آینده خواهد بود.
سوالات متداول در مورد صنعت برق
ناترازی انرژی و فشار عملیاتی، بیشترین سهم را در افزایش ریسکهای ایمنی دارد.
به دلیل دمای بسیار بالا و موج انفجاری که میتواند آسیبهای شدید جسمی ایجاد کند.
آموزش، نظارت و اجرای دقیق رویههای ایمنی، تأثیر مستقیم بر کاهش سوانح دارد.
بله، پایش هوشمند و نگهداشت پیشبینانه احتمال بروز حوادث را کاهش میدهد.
بله، اما با تدوین دستورالعملهای HSE مناسب میتوان این ریسکها را کنترل کرد.
مقالات پایا پوشش رایان
شرکت پایا پوشش رایان دارای سابقه همکاری پایدار با صنایع بزرگ و پروژههای زیرساختی کشور می باشد و وبلاگ رایان به منظور آشنایی با پوششهای ضدخوردگی، کفپوشهای صنعتی مانند: فرش تابلو برق، کفپوش ضد اسید، کفپوش ضد لغزش و موضوعات ایمنی در صنایع است. مقالات منتشرشده در این بخش، با هدف کاربردی تهیه شدهاند. مطالعه مقالات زیر در رابطه با مدیریت ایمنی پیشنهاد میشود:
فهرست منابع
- سندیکای صنعت برق ایران. (۱۴۰4). چالشها و راهبردهای توسعه صنعت برق ایران. معاونت پژوهش و برنامه ریزی سندیکای صنعت برق ایران.
- سندیکای صنعت برق ایران. (۱۴۰۲). «ویژهنامه بیست و سومین نمایشگاه بینالمللی صنعت برق: استانداردهای نوین و فناوریهای عایقی . نشریه ستبران، شماره ۱۰3.
- کردیان همدانی، محمد مهدی، کفیلی، رضا، افشار، ایرج و زرینی فرد، مهدی. (1404). ارزیابی روند ایمنی و مدیریت ریسک حوادث شغلی در شرکت توزیع برق همدان،دهمین کنفرانس جامع مدیریت بحران و HSE،تهران
- غایب لو، سیما، مجریان، محدثه، گرویان، نغمه، خسروی، شهرزاد، کشاورزمحمدیان، غزاله، جعفری نیا، ساناز، عسکری، حمیده، و فقیهی، فرامرز. (1383). ارزیابی و تحلیل ریسک در بررسی حوادث منطقه برق سعادت آباد با استفاده از روش JHA و FMEA. کنفرانس بین المللی برق
- غلامنیا، رضا؛ خانی، مرتضی و میرآخوری، مریم. (۱۴۰۰). بررسی ریسکهای فاکتور انسانی در پستهای فشار قوی. ژورنال مهندسی برق ایران، پایگاه اطلاعات علمی (SID).
- مشروفه، عبدالرضا، بلبلی، محمدعلی، پورباندری، علی، شروفه، حسن، و کریمی، سعید. (1401). تجزیه و تحلیل علل ریشه ای حوادث ناشی از کار منجر به فوت در یک پالایشگاه گازی با استفاده از روش Tripod-Beta. طب کار، 14(1 )، 40-56.
- Human Rights in Iran Unit. (2025). News report: Implications of repeated power outages in Iran, summer 2025.
- (2013). IEEE Guide for Safety in AC Substation Grounding (IEEE Std 80-2013). Institute of Electrical and Electronics Engineers.
- National Fire Protection Association. (2021). Standard for Electrical Safety in the Workplace (NFPA 70E). NFPA.
