مقدمه
صنعت استخراج و فرآوری مس بهواسطه عملیات سنگین معدنی، بهکارگیری مواد شیمیایی در فرآیندهایی نظیر لیچینگ و تغییرات مستمر در جبهههای کاری، یکی از پیچیدهترین محیطها از منظر ایمنی، بهداشت و محیطزیست (HSE) به شمار میرود. در چنین فضایی، نقش بازرس ایمنی صرفاً به پایش خطرات رایج محدود نبوده و شرایط ویژهای مانند تغییرات فناورانه، بحرانهای زیستی (نظیر پاندمیها) و اختلال در زیرساختهای حیاتی، دامنه مسئولیتهای او را گسترش میدهد.
بر اساس الزامات سیستمهای مدیریتی نوین، بهویژه در صنایع پویا مانند معدن مس، «مدیریت تغییر» (Change Management) بهعنوان یکی از ارکان کلیدی کنترل ریسک شناخته میشود. عدم انطباق رویههای ایمنی با شرایط جدید میتواند منجر به افزایش حوادث شغلی و پیامدهای زیستمحیطی شود. این مقاله با هدف بررسی چالشهای ایمنی در شرایط غیرعادی و ارائه راهکارهای مدیریتی و مهندسی برای افزایش آمادگی بازرسان ایمنی تدوین شده است.
شناسایی ریسکها و چالشهای عملیاتی در معادن مس
در شرایط ویژه، شدت و پیچیدگی خطرات معدنی افزایش مییابد و بازرس ایمنی باید تمرکز خود را بر ریسکهای کلیدی زیر معطوف کند:
- خطرات الکتریکی در صنعت مس و معادن روباز: خطرات الکتریکی در صنعت مس و بهویژه در معادن روباز، ارتباط مستقیمی با استفاده از تجهیزات سنگین، عملیات حفاری، بارگیری و آتشباری دارند. حضور همزمان ولتاژهای بالا، ماشینآلات عظیم و شرایط محیطی خشن، ریسک برق گرفتگی، انفجار و حوادث جدی را افزایش میدهد. در ادامه، مهمترین منابع خطر الکتریکی در معادن مس و الزامات ایمنی مرتبط با آنها بهصورت تخصصی بررسی شده است.
- خطرات ژئومکانیکی و ناپایداری شیب: در معادن روباز، پایداری شیب پلهها نقش تعیینکنندهای در ایمنی عملیات دارد. گسیختگی شیب میتواند علاوه بر خسارات مالی، تهدیدی جدی برای جان کارکنان ایجاد کند و نیازمند پایش مداوم ژئوتکنیکی است.
- ریسکهای مرتبط با ماشینآلات سنگین: حوادث ناشی از دامپتراکها و ماشینآلات باربری سهم قابلتوجهی از سوانح معدنی را به خود اختصاص میدهند. واژگونی، سقوط از دپو و برخورد در نقاط کور از مهمترین سناریوهای پرخطر در این بخش محسوب میشوند.
- مخاطرات شیمیایی و گرد و غبار: فرآیندهای حفاری، انفجار و بارگیری از منابع اصلی تولید گرد و غبار هستند. همچنین در واحدهای هیدرومتالورژی، حضور اسیدها و بخارات شیمیایی، سلامت نیروی انسانی و دوام تجهیزات را با چالش مواجه میسازد.
- خطای انسانی در شرایط بحرانی: در وضعیتهایی مانند بحرانهای بهداشتی یا فشار کاری بالا، احتمال بروز خطاهای شناختی افزایش مییابد. مطالعات نشان میدهد که در چنین شرایطی، سیستمهای عملیاتی ممکن است از کنترل استراتژیک به حالت «تقلا» (Scrambling) تغییر وضعیت دهند که سطح ریسک را بهطور چشمگیری بالا میبرد.
- اختلال در شریانهای حیاتی: قطع برق، سوخت یا آب در پی حوادث طبیعی یا بحرانهای زیرساختی میتواند عملکرد سیستمهای ایمنی، تهویه و امداد را مختل کند و پیامدهای ثانویه خطرناکی به همراه داشته باشد.
تحلیل علل ریشهای ریسکها (Root Cause Analysis)
شناخت عوامل بنیادی ایجاد خطر، پیشنیاز برنامهریزی مؤثر برای بازرسی ایمنی در معادن مس است:
- ضعف در مدیریت تغییر: بسیاری از دستورالعملهای ایمنی بر پایه شرایط گذشته تدوین شدهاند و با تغییرات فناورانه یا سازمانی همخوانی کامل ندارند. هر تغییر در نیروی انسانی، تجهیزات یا فرآیندها میتواند منبع ریسک جدید HSE باشد.
- شرایط کاری و فشار روانی: افزایش حجم کار و استرس شغلی، بهویژه در دورههای بحرانی، تأثیر مستقیمی بر کاهش تمرکز و افزایش خطای انسانی دارد.
- فرسودگی زیرساختها و سطوح کاری: در واحدهای فرآوری، تعمیرگاهها و مسیرهای تردد، تخریب کفسازیها در اثر تردد ماشینآلات سنگین یا تماس با مواد شیمیایی، احتمال لغزش و حوادث ثانویه را افزایش میدهد.
- نبود سیستمهای پشتیبان انرژی: عدم پیشبینی منابع انرژی جایگزین برای تجهیزات حیاتی، ریسک توقف سیستمهای ایمنی و کنترلی را در زمان قطع برق تشدید میکند.
راهبردهای کنترلی و کاهش ریسک در شرایط ویژه
افزایش آمادگی بازرس ایمنی مستلزم بهکارگیری همزمان اقدامات مدیریتی و مهندسی جهت ارزیابی ریسک ها ، کاهش و رفع ریسک و خطرات است.
• اقدامات مدیریتی و رفتاری
- مدلهای تصمیمگیری چندمعیاره: استفاده از روشهایی مانند FAHP و DEMATEL برای ارزیابی اثر تغییرات و اولویتبندی آنها بر اساس سطح ریسک ایمنی.
- ارتقای ادراک ایمنی کارکنان: تمرکز بر آموزشهایی که حساسیت کارکنان نسبت به شدت و پیامد خطرات را افزایش میدهد. و باعث ارتقای فرهنگ ایمنی در محیط کار می شود.
- مدیریت خطای انسانی: بهکارگیری روش CREAM برای شناسایی حالتهای کنترلی و هدایت سیستم از وضعیت واکنشی به کنترل استراتژیک.
• اقدامات فنی و مهندسی
- کنترل گرد و غبار: استقرار سیستمهای آبپاش و فیلتراسیون در عملیات حفاری و بارگیری بهمنظور کاهش بیماریهای تنفسی و بهبود دید.
- استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر: بهرهگیری از سامانههای فتوولتائیک جهت تأمین برق اضطراری تجهیزات حیاتی در شرایط قطع زیرساختها.
- ایمنسازی سطوح و زیرساختها: در نواحی تعمیرگاهی و مسیرهای پرتردد، استفاده از کفپوشهای صنعتی مقاوم و ضدلغزش برای کاهش حوادث لغزش و زمینخوردگی.
در واحدهای لیچینگ و الکترووینینگ، اجرای پوششها و ملاتهای مقاوم شیمیایی برای جلوگیری از خوردگی سازه و نشت آلایندهها.
راهکار مهندسی ایمنی برای واحدهای فرآوری، تعمیر و نگهداری
کفپوش عایق برق یکی از مؤثرترین راهکارهای مهندسی در کنترل خطرات الکتریکی و مدیریت ایمنی الکتریکی صنعت مس بهویژه در واحدهای فرآوری، پستهای برق و بخش تعمیر و نگهداری محسوب میشود. این نوع کفپوش صنعتی، بهعنوان بخشی از سیستمهای ایمنی غیرفعال، با ایجاد جداسازی الکتریکی بین نیروی انسانی و زمین، نقش کلیدی در کاهش ریسک برقگرفتگی، شوک الکتریکی و حوادث ناشی از نقص تجهیزات ایفا میکند.
• عایقسازی در برابر ولتاژهای بالا و جداسازی از زمین
حفاظت اولیه در برابر نشت جریان: در شرایطی که بهدلیل خرابی تجهیزات یا نقص در سیستم اتصال به زمین (Earthing)، بدنه تابلو برق، موتورهای الکتریکی یا کابلهای فشار قوی برقدار شوند، فرش عایق برق با مقاومت الکتریکی بالا بهعنوان یک لایه حفاظتی مؤثر عمل میکند.
- کاهش خطر برقگرفتگی پرسنل:
اصلیترین وظیفه فرش عایق برق، قطع مسیر عبور جریان الکتریکی بین فرد و زمین است. با استقرار اپراتور یا تکنسین بر روی کفپوش عایق الکتریکی، اختلاف پتانسیل الکتریکی میان بدن فرد و زمین به حداقل رسیده یا حذف میشود و در نتیجه از عبور جریان خطرناک از بدن جلوگیری خواهد شد.
• کاهش ریسک الکتریکی در نقاط عملیاتی پرخطر
در صنعت مس، نصب فرش عایق برق باید بهصورت هدفمند و در نواحی پرریسک انجام شود:
پستهای برق و تابلوهای فشار قوی (Substations & Switchgears):در اتاقهای ترانسفورماتور، تابلوهای توزیع و مراکز کنترل موتور (MCC)، استفاده از کفپوش عایق مطابق کلاسهای ولتاژی استاندارد بینالمللی IEC 61111، برای حفاظت از کارکنان الزامی است.
- اطراف ماشینآلات الکتریکی سنگین معدنی
در معادن روباز مس، شاولهای الکتریکی و تجهیزات حفاری از کابلهای فشار قوی تغذیه میشوند. در نقاط اتصال کابل، محل استقرار اپراتور و نواحی سرویس و تعمیر، کفپوش عایق برق میتواند بهعنوان یک سد ایمنی ثانویه در کنار سیستم ارتینگ عمل کند.
- لایه ایمنی تکمیلی در تعمیرات و نگهداری (Lock-out / Tag-out)
حتی با اجرای کامل فرآیند قطع و ایمنسازی انرژی (LOTO)، احتمال بروز خطای انسانی یا برقدار شدن ناخواسته تجهیزات وجود دارد.
پشتیبان ایمنی فرآیند LOTO: کفپوش عایق برق در زمان تعمیرات، با ایجاد جداسازی الکتریکی از زمین، بهعنوان آخرین خط دفاعی عمل کرده و در صورت بروز حادثه پیشبینینشده، شدت و پیامد برقگرفتگی را بهطور قابل توجهی کاهش میدهد.
- افزایش ایمنی الکتریکی در واحدهای فرآوری مس (Hydrometallurgy)
واحدهای الکترووینینگ: در این بخشها، فرآیند جداسازی مس از محلولهای شیمیایی در محیطی مرطوب و با اختلاف پتانسیل الکتریکی بالا انجام میشود. فرش های عایق برق مورد استفاده در این فضاها باید علاوه بر مقاومت الکتریکی بالا، دارای مقاومت شیمیایی مناسب در برابر اسید سولفوریک و سایر مواد خورنده باشند تا کارایی ایمنی آنها در طول زمان حفظ شود.
مطالعه موردی
بررسی انجامشده بر روی کارکنان یکی از معادن مس در دوران همهگیری COVID-19 نشان داد که شرایط بحرانی، واحدهای عملیاتی را عمدتاً در وضعیت کنترل «تقلا» یا «فرصتطلبانه» قرار داده است. تحلیل نتایج با روش CREAM حاکی از افزایش قابلتوجه احتمال خطای انسانی بود.
تحلیل نتایج: در چنین شرایطی، اتکای صرف به دستورالعملهای معمول پاسخگو نیست. بهبود پایش سلامت، اصلاح شرایط ارگونومیک و ارتقای وضعیت محیطی و استفاده از سیستم های ایمنی مانند فرش عایق برق مطابق استاندارد IEC 61111: 2009، از جمله اقدامات مؤثری هستند که به بازگشت تدریجی سیستم به سطح کنترل پایدار کمک کردند.
جمع بندی
آمادگی بازرس ایمنی در معادن مس برای مواجهه با شرایط ویژه، نیازمند عبور از رویکردهای سنتی و حرکت بهسوی مدیریت ریسک پویا و مبتنی بر تغییر است. همافزایی مدلهای رفتاری با راهکارهای مهندسی ایمنی، نقش مهمی در کاهش حوادث ایفا میکند.
توجه به زیرساختهای فیزیکی و انتخاب صحیح مصالح مقاوم، بهعنوان بخشی از ایمنی غیرفعال، اهمیت بالایی دارد. ارتقای کیفیت سطوح کاری، مسیرهای تردد و سازههای در معرض شرایط سخت معدنی، میتواند بهطور مؤثری ریسکهای محیطی و عملیاتی را کنترل کرده و پایداری سیستمهای ایمنی را تضمین کند. کفپوش عایق برق یک مؤلفه مهندسی حیاتی در سیستم ایمنی الکتریکی صنعت مس است که در کنار اتصال زمین استاندارد و اجرای دقیق فرآیند LOTO، نقش مؤثری در کاهش خطر برقگرفتگی و ارتقای ایمنی محیط کار ایفا میکند. استفاده اصولی و استاندارد از فرش های عایق برق رایان، گامی کلیدی در ایجاد محیطی ایمنتر برای پرسنل واحدهای معدنی و فرآوری مس محسوب میشود.
مقالات پایا پوشش رایان
برای آگاهی از مباحث مرتبط با فرشهای عایق برق، کفپوشهای صنعتی، و سایر موضوعات تخصصی مرتبط، پیشنهاد میکنیم از وبلاگ رایان بازدید کنید. در این بخش، مجموعهای از مقالات تخصصی و کاربردی منتشر شده است. مطالعه مقالات زیر برای توصیه میشود:
سوالات متداول در مورد ایمنی در صنایع مس
زیرا هر تغییر در تجهیزات، فرآیندها یا نیروی انسانی میتواند منبع ریسک جدید HSE ایجاد کند و بدون مدیریت تغییر، احتمال بروز حوادث بهطور قابل توجهی افزایش مییابد.
ولتاژهای بالا در تجهیزات حفاری و بارگیری، کابلهای فشار قوی ماشینآلات معدنی و نقص در سیستم ارتینگ که میتوانند منجر به برقگرفتگی یا انفجار شوند.
پستها و تابلوهای برق، مراکز MCC، نواحی تعمیر و نگهداری و واحدهای الکترووینینگ که همزمان دارای رطوبت، مواد شیمیایی و ولتاژ بالا هستند.
به دلیل فشار روانی، خستگی و کاهش تمرکز، سیستمهای کنترلی از حالت استراتژیک به وضعیت واکنشی یا «تقلا» تغییر میکنند و احتمال خطا بیشتر میشود.
این کفپوشها با ایجاد جداسازی الکتریکی بین فرد و زمین، مسیر عبور جریان را قطع کرده و شدت یا احتمال برقگرفتگی را به حداقل میرسانند.
فهرست منابع
- امیدواری، منوچهر؛ کرمی، محمد و فقیه نیا ترشیزی، یوسف. (۱۳۹۹). ارایه الگوی مفهومی مدیریت تغییر در صنایع مس با استفاده از روش تلفیقی FAHP و DEMATEL. سلامت کار ایران، ۱۷(۱۳).
- امراللهی جلال آبادی، مهناز؛ دهقانی قناتغستانی، محسن؛ علی پور، ولی و پیکانپور، پروانه. (۱۴۰۱). ارائه الگوی سیستم مدیریت زیست محیطی با رویکرد مدل تعالی سازمانی EFQM در صنایع مس مطالعه موردی مجتمع مس سرچشمه. علوم و تکنولوژی محیط زیست، ۲۴(۳)، ۱۷۱-۱۸۹.
- حقیقی، مرتضی؛ زالی، حکیمه؛ مردی، حسین؛ قارلی پور، ذبیح اله؛ تقدیسی، محمد حسین؛ توسلی، الهه؛ هاشمی نژاد، ناصر و کاکایی، حجت اله. (۱۳۹۲). ارزیابی ادراکات کارکنان نسبت به فرهنگ ایمنی در شرکت صنایع مس شهید باهنر کرمان بر حسب الگوی اعتقاد بهداشتی (HBM). مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام، ۲۱.
- خالقی نژاد، عباس و ضیاءالدینی، محمد. (۱۳۹۴). بررسی رابطه بین جو ایمنی و عملکرد ایمنی کارکنان با توجه به نقش میانجی دانش ایمنی و انگیزش ایمنی در مجتمع مس سرچشمه. فصلنامه بهداشت و ایمنی کار، ۵(۴)، ۶۹-۸۰.
- دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن. (۱۳۹۳). بررسی کارشناسی چالشهای صنعت مس و مولیبدن در ایران (گزارش شماره ۱۳۸۰۶). مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- رضا علی، مهنوش و آویشن، مریم. (بدون تاریخ). شناسایی و ارزیابی اثرات زیست محیطی بهداشت و سلامت در معادن مس با تاکید بر آلایندههای هوا.
- شصتی، محمدرضا. (۱۴۰۱). ایمنی در معادن روباز.
- مرادی شهر بابک، محمدرضا؛ ضیاءالدینی، محمد و هادوی نژاد، مصطفی. (۱۳۹۹). کاوش شبکه مطالبات نهادی، ایمنی بهداشتی و زیست محیطی در مجتمع مس سرچشمه طی سال ۱۳۹۷. سلامت جامعه، ۱۴(۴)، ۵۵-۶۴.
- Taheri, M. R., Mortazavi, S. B., Asilian, H., & Ahmadi, O. (2022). Evaluation of human error in workers of an Iranian copper mine during the COVID-19 pandemic using the CREAM. Work, 73, 1109-1115
